TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI




Indir 102.42 Kb.
TitleTÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI
Page2/3
Date conversion23.12.2012
Size102.42 Kb.
TypeBelgeleme
Sourcehttp://egeweb.ege.edu.tr/tdid/files/ahmetdinc-ramazancakir.doc
1   2   3

3. TÜRKMEN KÜLTÜRÜNDE TAKININ YERİ VE TÜRKMEN KADINI

3.1. Türkmen Kültüründe Takının Yeri:Türkmen takıları sanat yönünden mükemmelliği; çeşitlilik ve içerik bakımından ise farklılık arzeder. Yapımında, işlenişinde, adlandırılmasında, nakışlarında; halkın geçmişi, milli ve kültür özellikleri, ruh dünyası, dine bakış açısı, üreticilik kabiliyeti gösterir.

Eski Türkmenlerin hayatında ayrı bir yeri olan kuyumculuk sanatı kabile hayatıyla başlar. Halkın maddi durumunun iyileşmesi ve güzel görünme meylinin artması kuyumculuk sanatının gelişmesine katkı sağlamıştır. G.A. Pugaçenkova’nın belirttiği gibi: “Türkmenistan’ın şimdiki yerleşim alanlarında, Oğuzların yerleşiminden çok daha önceleri, usta zanaatçı ve sanatçılar kültürü oluşmuştur. Özellikle, seramik – nakış sanatı burada gelişmiştir. Bu kültürün, kuyumculuk sanatının gelişmesinde, büyük bir etkisinin olduğu şüphesizdir. Fakat aynı zamanda, Türkmen takılarının Oğuzlardan önce, Türkmenistan’da Anev veya Andronova kültürlerine ait olduğunu kabul etmek, Türkmen takılarını tamamıyla bilmediğimizi ve Oğuz kültüründen habersiz olduğumuzun bir göstergesi olurdu. Oğuz Türkmen takıları X. yüzyılın başında belirginleşmesine rağmen, Oğuz halklarının göçebe olarak yaşamaları ve savaşlar sebebiyle o dönemdeki takıların bir kısmı kaybolmuş ve kayıtlara geçmemiştir. Türkmen takılarının bölge özelliklerine göre farklılaşması, özellikle Oğuz kültürünün son dönemlerine ait olduğunu düşündürür. Oğuz Türkmen kabilelerinin o devirde farklı yerlere dağılmaları, birbirinden ayrı yaşamaları, takılarının da farklı yollarla gelişmesine sebep olmuştur”36.




Resim-3 Türkmen kadını ve takıları


Türkmen Dilinde bulunan kuyumculuk terimlerinin çoğu, eskiden-günümüze ses (fonetik) ve mana (semantik) biçimini değiştirmeden, kuyumculuğa ait terimler listesinde yer almaktadır. Altın, gümüş, zer, boncuk, sandal37, makas, biçki, tumar (nazarlık), çanga, yüzük, hızma38 (halka) kaş, düğme, şelpe, küpe, kekik, firuze, lağıl ve bakır ile nikelin karışımından oluşan metal teli örnek olarak verebiliriz. Türk lehçelerinde çok yaygın olan ve kuyumculuk sözlüğüne yerleşen altın, gızıl, yüzük, bukav, bilezik, sadap, boyuntovuk, ısırga gibi kelimelerin ortaya çıkması ve kuyumculuk sözlüğüne girmesi hakkındaki değerli tarihi ve ilmi bilgilerin çoğunu G. Kıyasova’nın “Zergerçilik Sözlüği” adlı eserinde görebiliriz.

Kuyumculuk sanatında kullanılan değerli metallerin, taşların isimlerinin birçoğu Türkmence’de insan adları – özel isimler olarak da kullanılmaktadır. Bu yolla Gevher, Altın, Tılla, Mihenk, Gümüş, Mercan, Sadap, Pövrize, Almaz (elmas), Dürsultan, Zerkakil gibi onlarca özel isim meydana gelmiş ve günümüzde de bazıları kullanılmaktadır.


3.2. Türkmen Takılarındaki Motifler: Türkmenlerin çok eski zamanda kullanmaya başladığı takıların nakışlarında rastlanan motifler; hayvanlar ve bitkiler dünyasından, ayrıca gök cisimlerinden alınmış şekiller, geçmişteki atalarımızın dini inançlarının ve toplumun dünya görüşlerini yansıtmaktadır. İncelenen takılarda: Heykel, asık,39 gülyaka (broş), göncük40, bukağı (gümüş kolye, pranga) gibi zinetlerin bazılarının yüzündeki epnek, islimi41,çubuk, buğday, tavşan kelle gibi onlarca nakışlarda, ilginç çizgilerde ve basit olmayan şekillerde belli bir tarihi anıyı, sembolik anlamı, halkın inancının izlerini görmek mümkündür.

Güzel işlenmiş metallerin bazılarında ördeklerin, sülünlerin, güvercinlerin şekillerine rastlanır. Kuşları şekillendirmenin Orta Asya halklarının mitolojileri ile ilgili olduğunu tahmin edebiliriz. Yaygın inanışa göre, iyi kuşlar insanlara iyilik ve baht getirir42. Takılar dünya sanat hazinesine katılan milli bir değer olmakla birlikte, onun yüzündeki çizgiler ve semboller ilim dünyası için kaynak niteliğindedir. Örnek olarak tarihçi A. Gubayev’in şu sözleri yeterlidir: “Bayramali’nin yakınından bulunmuş gemmalar–mühürleri, arkeologların büyük heyecanla gözlemledikleri bir gerçektir. Onlardan birinin yüzünü oyarak, “sembol” yapmışlardır. Diğer buluntularda; insan, aslan, ayı, ceylan, at, sığır, kuş, bitki şekilleri vardır. Köpeğin sadık ve cana yakın tasvirine değişik halkların sanatında da rastlanır: İran rivayetlerinde köpek–kuş, Oset’in eserinde kanatlı köpek ve Türkmen halk eserinde de köpek vardır. -Başına iş geldiğinde ve yalnız kaldığında, köpek vefasız dosttan vefalıdır- anlamındaki atasözü Türkmenler arasında yaygındır. Birçok gemmalarda - mühürlerde horoz şeklinin yapılması da rastgele değildir. Horoz iyiliğin sembolü sayılmıştır. O kuvvetli - bereketli sabahın yaklaştığını haber verir. Koç ise uğurun, zaferin sembolü olmuştur.”43 Takılara nakşedilen hayvan ve bitki dünyasından alınmış şekillerin arkasında, Türkmen halkının inanış ve düşünce zenginliği yatmaktadır. Çünkü Türkmenlerde kuşlara olan sevgi, Oğuz Han’ın kavmine bıraktığı inancı anlatır. Bu inançlar Türkmen halkının bütün nakışlarına sinmiştir. Sembol olan kuşlar belli kurallar dahilinde şekillendirilmiştir. Hayvanların ve kuşların şekillerinde zamanla bazı değişiklikler göze çarpar. Ama temeldeki bakış, mana değişmemiş ve saklanarak günümüze gelmiştir.


3.3. Türkmen kadınının kullandığı bazı takı çeşitleri: Türkmenlerin önem verdiği değerlerinin başında aile ve soy bağı gelir. Ataerkil aile tipine sahip olan Türkmenlerde, söz hakkına sahip olan kişi en yaşlı erkek ve sonrasında en yaşlı kadındır. Türkmen toplumunda kadın sadece anne değil, evin direği, beyin yardımcısı, çocukların ilk öğretmeni ve terbiyecisi, yaşlıların destekçisi ve bakıcısıdır. Ailenin yaşadığı, acı ve mutluluğun paylaşıldığı ev de Türkmen toplumunda kutsal sayılmış ve en güzel şekilde maddi-manevi donatılmıştır.


A- Apbasi: Bu terimin semantik gelişmesi farklıdır. O bir zamanlar para birimi olarak kullanmış ise de sonra Türkmence’de bayanların elbisesinin ön tarafına takılan süs olarak kullanılmaya başlanmıştır.”44 S. Türkmenbaşı’nın Ruhname’sindeki şu ifadeden: “Türkmenlerin kanında, ruhunda, kalbinde büyük bir mesuliyet duygusu vardır: Amir ol, memur ol, çiftçi ol, evliya ol, çoban ol, er ol, komutan ol, ne olursan ol farketmez, her şeyden önce Bağımsızlık zamanının en iyi insanı olmalısın. İyi insan olmazsan bu dünyada yaptığın işlerin hepsi nafile (bir apbasi)”45 Apbasi kelimesinin anlamını daha iyi anlayabiliyoruz.

B- Akmanat: Türkmen dilinin Yomut şivesinin batı ağızında gelinliklerin ön kısmına, kız elbiselerinin yenine takılan takıların bir şekline akmanat denir.46 Bu takının apbasi ile genel özellikleri benzerlikler göstermektedir. Çünkü, değişik kaynaklarda gümüşten yapılmış paralara ak para denilir.

C- Asık: Kadınların saçlarına taktıkları gümüş ziynet eşyası.

D- Çapraz çanga: Kadınların elbise yakalarına astıkları veya taktıkları değerli taşlarla bezenmiş yaka takısı.

E- Göncük, gülyaka (broş): Kadınların gömleklerinin üstünden taktıkları ucu halkalı değerli taşlarla bezenmiş, özellikle altından yapılmış olan süs eşyası

F- Sümsüle: Türkmen hanımlarının takgelerine taktığı süs takılarının biri de sümsüledir. Sarık ağzında o sinsile, Hasar ağzında silsile şeklinde söylenmektedir. Sümsülenin özellikleri hakkındaki bilgileri G. Atayev’in sözlüğünden47 bulabiliriz. Sümsüle aslında Arapça’dan gelmiş bir kelimedir. O ilk başta zincir gibi birbirine bağlanıp giden dağ uçurumlarını anlatmıştır. Bu kelime o anlamıyla eski devirde Farsça’ya da yaklaşmıştır. Bu dillerde o salsale gibi söylenmektedir.48

G- Şaylı tahya: Türkmen gelinin gümüşlerle süslenmiş “şaylı tahya” başlığı, efsanevî Amazonların savaşlarda taktıkları başlığı hatırlatmakla birlikte, el işlemeleri, gümüş takıları ve renk cümbüşü ile harika bir görünüme sahiptir.

Böylece, Türkmen gelin kızlarının ve kadınlarının vazgeçilmezi olan takılar ve kuyumculuk sanatındaki zarif motifler; Türkmen inanç şekillerini, halkın kültür ve sanat yapısını gösteren tarihi birer vesika hüvviyetine kavuşmuştur.

4. Sonuç

Arkeolojik buluntular gösteriyor ki, Türkmenlerin kuyumculuk sanatı diğer halkları da etkilemiştir. Türkmen halkının kuyumculuk sanatının oluşumu ve gelişmesini gösteren yeterince tarihi, arkeolojik ve etnografik bilgi mevcuttur. Bu bilgiler, Türkmen dilinin sözlük hazinesindeki kuyumculuk terimlerinin temelinin çok eski devirlerde atıldığına işaret eder. Türkmenlerin kuyumculuk sanatı sadece özel bir beceri değil; Türkmenlerin dünyaya bakışının ve zanaatkarlığının da bir göstergesi olmuştur. Bu sanatın temsilcileri olan kuyumcular, alçak gönüllülükten ve iyi niyetden dolayı, yaptıkları çeşitli takılara kendi isimlerini, mühürlerini ve hatta takının yapıldığı tarihi koymadıkları görülmüştür. Onlar yaptıkları takıları, bir kadına bağışlamışlar ve onun sadece o kadına ait olmasını istemişlerdir. Türkmenlerde bu durum, gümüş – altın takıların anadan kızına geçmesi, halkın arasında adet olarak yerleşmiştir. Türkmenler arasında söylenen: “Alemde bir tek kadın yaşamaya devam etse, kuyumcunun bu ince sanatı hiç bir zaman yitip kaybolmaz” sözü, bu sanatın günümüze bakan yönü olmuştur.

Geleneksel kültür anlayışının hakim olduğu bir medeniyete sahip olan Türkmen toplumunda, geçmişten günümüze kültürün taşıyıcısı olan yaşululara (yaşlılara), kök boyalarıyla işlenen el emeği göz nuru Türkmen halılarına, ahal teke atlarına, Türkmen milli oyunlarına ve milli giyimlerine, konuklara ikram edilen Türkmen pilavına ve yemeklerine, şay-sep diye adlandırılan genellikle gümüşten ve değerli taşlardan yapılan Türkmen takılarına, bahşilerin dutar eşliğinde söylediği halk ezgilerine, aileye ve aile içi değerlere büyük önem verildiği görülmektedir. Kültürü benimsetmek ve yaygınlaşmasına sağlamak için halı müzesi, buğday müzesi ve sergi salonları kurulmaktadır. Bedev, kavun, su, hasıla, bayramları ve diğer milli bayramlarda ve toylarda kültürel değerler ve milli gelenekler yansıtılarak, sosyo-kültürel yapıyla birlikte dil ve edebiyat yaşatılmaktadır. Kültürün bir parçası olan takılar ve asıl taşıyıcısı olan Türkmen kadınlarının sosyal yapıdaki yeri taktığı takının niteliği ve çeşidiyle belirlenmektedir.


Kaynaklar

  • KRIVOROTOVA A., Narodnoye Hozyaystvo Turkmenskoi SSR za 70 let, İzdatelstwo Turkmenistan, Aşgabat.

  • AMANSARIYEV C. Ve GULMANOV G., Linguistik Terimlerin Rusça-Türkmence El Kitabı, Aşgabat 1981.

  • ARAZGULIYEV S. ve Komisyon, Türkmen Dilinin Kısa Dialektik Sözlüğü, İlim Neşriyat, Aşgabat 1977.

  • ATAYEV G., Türkmen Dilinin Hünermentçilik Leksikasının Sözlüği, İlim Neşriyat, Aşgabat 1982.

  • BERDIYEV Ö., Türkmenistanın Yadıgarlikleri., №1, Yer Arhiw, Sırlarını Ayan Edyar, TSSRYA, Aşgabat 1958.

  • BM, Türkmenistanyn Garaşsyzlygynyn 10 yyllygyna bagyşlanyar, Ayallaryn yagdayy barada hasabat 2000-nji yyl, Aşgabat 2001.

  • BUDAGOV R.A., İstoriya Slov V İstorii Obşestva, Prosveçeniye, Moskva 1971.

  • DINC Ahmet ve ÇAKIR Ramazan, Türkmen Kültürü ve Türkmenlerin Sosyo-İktisadi Düşüncesi, Ayrıkotu Yayınevi, Istanbul 2008.

  • Gadimi Türkmen Sözlüğü (GTS), Nauka, Lenıngrad 1969.

  • GUBAYEV A., Türkmenistanın Yadıgarlikleri, Sasanid Gemmalar, No: 3, Aşgabat 1967.

  • HOCAGELDIYEV A. ve ATAGARRIYEV Y., Türkmenistanın Yadıgarlikleri, Sesli Metal Sungatı, Aşgabat 1972.

  • İzdatelstwo Gosudarestvennıy Komitet Turkmenskoi SSR po statistike, Turkmenistan v zifrah v 1990 g, Aşgabat 1991.

  • KADIROV Ş.H, Harodonaseleniye Turkmenistana: Istoriya i Sovremennost, İzdatelstwo ilim, Aşgabat 1986.

  • MASSON V., Türkmenistanın Yadıgarlikleri, Mananın Gadımılığı.

  • National Instıtute of the State Statistics and Information of Turkmenistan, Statistical Yearbook of Türkmenistan 1998, Aşgabat 1999.

  • National Instıtute of the State Statistics and Information of Turkmenistan, Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2006, Aşgabat 2007.

  • ORAZGULIYEV B., Kendisi Var da, İsmi Yok., Siyasi Mülakat. Aşgabat 1991.

  • ÖVEZOV A., Türkmen Edebi Dilinden Alınma Sözlerin Kullanılışı, İlim Neşriyat, Aşgabat 1998.

  • PRUGER Y.B., Türkmenistanın Yadıgarlikleri, Marı Biruzası, Aşgabat 1970.

  • PUGAÇENKOVA G.A. ve Yelkoviç L.E. Oçerki Po İstorii İskustva Turkmenistana., Aşgabat 1956.

  • PUGAÇENKOVA G.A. İskustvo Turkmenistana, Moskova 1967.

  • RADLOV V., Opıt Slovarya Tyurskih Nareçiy, II. Cilt, Sankt-Petersburg 1899.

  • ZİRAATÇİ Şakir Sabır, Hoyratlarımızda Toy, Kardaşlık Y 1 Sayı:6, İstanbul 1961.

  • SAUROVA G.I., Türkmenistan’ın Tarihi Eserleri, Gündoğar Sungatının Medeniyeti, 1974.

  • TATLILIOĞLU Durmuş, Din Sosyolojisi Açısından Türkmen Ailesi ve Kuruluşu Düğün Nikah ve Boşanma, Akademik Araştırmalar Dergisi, sayı: 9-10, Istanbul 2008.

  • Türkmen Dilinin Sözlüğü, Türkmenistan SSR Ilimler Akademisi Neşirleri, Aşgabat 1962.

  • Türkmen Zergerçilik Sanatı Halkımızın Kalbinin Aynasıdır, Aşgabat 2003.

  • TÜRKMENBAŞI Saparmırat, Ruhnama, I. cilt, Türkmen Devlet Neşirleri, Aşgabat 2001.

  • TÜRKMENBAŞI Saparmırat, Ruhname, II.cilt, Türkmen Devlet Neşirleri, Aşgabat 2004.

  • UNDP, National Human Development Report Türkmenistan 1999, Aşgabat 1999.

  • UNDP, Türkmenistan Human Developmnt Report 1997, Aşgabat 1999.



* * Yrd.Doç.Dr., Ishik Universitesi, da29tr@yahoo.com

**Yrd.Doç.Dr., Mevlana Universitesi, rcakir@yahoo.com

1 Laleler: Kızların, kadınların toplanıp ya da tek başlarına söyledikleri türkü.

2 Moncugatdılar: Bir Türkmen folklor çeşidi, genellikle nevruzda genç kızların birlikte oynadığı, karşılıklı deyişlerin atıldığı şarkılı oyun.

3 Matallar: Bulmacalar

4 A.Krivorotova, Narodnoye Hozyaystvo Turkmenskoi SSR za 70 let, Aşgabat: İzdatelstwo Turkmenistan, s.125.

5 BM, Türkmenistanyn Garaşsyzlygynyn 10 yyllygyna bagyşlanyar, Ayallaryn yagdayy barada hasabat 2000-nji yyl, Aşgabat, 2001, s.19.

6 National Instıtute of the State Statistics and Information of Turkmenistan, Statistical Yearbook of Turkmenistan 2000-2006, Ashgabat 2007, p. 15.

7 UNDP, Türkmenistan Human Developmnt Report 1997, Ashgabat 1997, s. 95.

8 Statistical Yearbook of Türkmenistan 1998, Ashgabat 1999, s.34.

9 UNDP, National Human Development Report Türkmenistan 1999, Ashgabat 1999, p.73.

10 Gadimi Türkmen Sözlüğü (GTS), Lenıngrad, Nauka 1969, s. 40.

11 Radlov V., Opıt Slovarya Tyurskih Nareçiy, II.cilt, Sankt-Petersburg 1899.

12 Gadimi Türkmen Sözlüğü, age, s. 639

13 Türkmen Dilinin Sözlüğü (TDS),Türkmenistan SSR Ilimler Akademisi Neşirleri,Aşgabat 1962, s. 322.

14 Amansarıyev C., Gulmanov G., Linguistik Terimlerin Rusça-Türkmence El Kitabı,Aşgabat 1981.

15 Türkmen Dilinin Sözlüğü (TDS),
1   2   3

Similar:

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconTürk Çini Sanatının tarihi ilk müslüman Turk devletlerinden Karahanlılara kadar dayanmaktadır. Bu da çini sanatının bin yılı aşkın bir geçmişe sahip olduğunu

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI icon1-Alevi Türkmen Tarihi ve Saltuklar

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconTÜRKMEN ATASÖZLERİNİN ARAŞTIRILMA VE YAYINLANMA TARİHİ: BİBLİYOGRAFİK BİR BAKIŞ

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconBatılı anlayışla çağdaş Türk sanatının başlagıcından günümüze gelişimi ve yakın dönemdeki sanat bilgileri; çağdaş Türk resmine giriş, Batı etkisindeki resim

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconKoçlar sürpriz dolu Bogalar aska âsik! Gücü ve özgürlügü seven koç kadini, her an sürpriz yapabiliyor; kusursuz kadini arayan koç erkegi aski için savasmayi seviyor Boga kadinlari sevgiyi her seyden önde tutarken erkek boga, sevdi mi tam seviyor!

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconBİLGİSAYARIN TARİHİ GELİŞİMİ

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconBANKACILIĞIN TARİHİ GELİŞİMİ

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI icon1 Factoring’in Tarihi Gelişimi

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI icon1. Nasyonalizmin Tarihi Gelişimi

TÜRKMENLERDE KUYUMCULUK SANATININ VE TAKILARIN TARİHİ GELİŞİMİ VE TÜRKMEN KADINI iconTÜRK BANKACILIĞININ TARİHİ GELİŞİMİ

Sitenizde bu düğmeye yerleştirin:
Belgeleme


The database is protected by copyright ©okulsel.net 2012
mesaj göndermek
Belgeleme
Main page