1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık




Indir 1.84 Mb.
Title1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık
Page7/42
Date conversion18.04.2013
Size1.84 Mb.
TypeBelgeleme
Sourcehttp://turuzdil6.persiangig.com/0159-Turk dil bilgisi-muherrem ergin(2.130KB).doc
1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   42

Ses hadiseleri


38. Demek ki sesler kendilerinden büyük gramer birliklerini meydana getirmek üzere yan yana gelirken tek tek arka arkaya dizilmezler; kuvvetli veya zayıf, fakat daima zincirleme olarak birbirlerine bağlanırlar. Bu bağlanma sırasında gramer birliklerinde birtakım ses hadiseleri vuku bulur. Bu ses hadiseleri seslerin birbiriyle birleşmelerinin bazı şartlar altında meydana gelmesindendir. Bütün sesler dil birliklerinde keyfî bir şekilde yan yana gelmezler. Bazı sesler bazı seslerle birleşmez, bazı sesler gramer birliğinin bazı yerlerinde kendilerini muhafaza edemez; bazıları birbirleriyle yer değiştirmek ister; bazıları yanlarındaki sese tesir eder; bazıları birbirine karışır; bazıları değişir; hülâsa, bir gramer birliğinde bir araya gelen sesler muayyen bir nizam dahilinde birbirlerine bağlanır ve birliklerini devam ettirirler. İşte bu yüzden gramer birliklerinde seslerin muayyen şartlarla birbirlerine bağlanmalarının icabı olarak birtakım ses hadiseleri meydana gelir. Kelimeler diğer gramer birlikleri bu ses hadiselerinin tesirinde kalarak yapılarını bünyelerindeki seslerin temayüllerine göre kurar ve yaşayışlarını bu temayüllerine göre düzenleyerek hayatları boyunca bazı değişiklikler gösterirler.

Türkçe kelimelerin ve kelime dışında kalan diğer gramer birliklerinin kuruluşunda ve hayatında, seslerin muayyen şartlar altında birleşmelerinin ve beraber yaşamalarının icabı olarak görülen başlıca ses hadiseleri şunlardır:

39. Ses türemesi: Sesler gramer birlikleri içinde yan yana düşerken bazen birbirleriyle doğrudan doğruya birleşemez ve aralarına bağlanmayı sağlayacak ilâve bir ses alırlar. Bu hadiseye ses türemesi denir. Meselâ at ve ı gibi iki gramer birliği bir kelime, bir tek birlik hâlinde yan yana gelince atı olur; fakat sıra ve gramer birlikleri tek kelime, tek birlik hâlinde bir araya gelince aralarına bir y sesi alarak sırayı şekline geçerler. İşte bu sesi ilâve ses, türemiş sestir. İleride göreceğimiz yardımcı sesler Türkçe’de ses türemesinin en iyi misalleridir.

40. Konsonant düşmesi: Seslerin birbirleriyle münasebeti sırasında gramer birliğinin bünyesindeki bir konsonantın bazen düştüğü görülür. Bu hadiseye konsonant düşmesi hadisesi denir. Meselâ büyük ve cek birlikleri birbirine bağlanınca aradaki k konsonantı düşerek yeni birlik büyücek şeklini alır. Ayni şekilde küçük-cük küçücük, ufaq-raq ufaraq şekline geçer. ermek, imek değişikliğinde de r konsonantı düşmüştür.

41. Orta hece vokalinin düşmesi: İkiden fazla hece gramer birliklerinde sonunda konsonant olmayan orta hece vokalinin çok defa düştüğü görülür. Meselâ gönül ve -üm birlikleri yan yana gelince gönülüm yerine gönlüm şeklini alırlar. Yani orta hecedeki ü vokali düşer. Bu orta hece vokalinin düşmesi hadisedir.

42. Orta hece vokalinin değişmesi: İkiden fazla heceli birliklerin orta hecesindeki vokal bazen de değişmek temayülü gösterir. Buna orta hece vokalinin değişmesi hadisesi denir. Meselâ başla- ve -yor gibi iki gramer birliği birbirine bağlanınca başlıyor şeklini alarak ortadaki a vokali ı’ya çevrilir. İşte bu, orta hece vokalinin değişmesidir.

43. Vokal birleşmesi (kontraksiyon): Gramer birliklerin de bazen yan yana gelen vokaller birleşerek tek bir vokal meydana getirirler. Bu kaynaşma neticesinde ortaya çıkan vokal bazen önceki, bazen de sonraki gibi olur. İşte bu hadiseye vokal birleşmesi denir. Bu birleşme neticesinde gramer birliğinde bir darlaşma, bir kısılma, bir büzülme göze çarpar. Meselâ gele + umadım bu şekilde yan yana gelen e ve u vokallerinin birleşmesi neticesinde büzüşerek gelemedim şekline geçmiştir. Ayni şekilde kahve + altı kahvaltı hâlini almıştır.

44. Yer değiştirme (metatez): Bir gramer birliğinde yan yana gelen iki sesin bazen yer değiştirdiği görülür. köprü-körpü, çömlek-çölmek, öğretmek-örgetmek gibi misallerde hep bu hadise vardır.

45. Başta konsonant türemesi (protez): Vokalle başlayan bir gramer birliğinin başına bazen fazladan bir konsonant getirilir: inmek - yinmek, ayva - hayva misallerinde olduğu gibi. Bu hadise başta bir konsonant türemesi hadisesidir.

46. Hece düşmesi (haploloji): Bir gramer birliğinde arka arkaya gelen ve ses bakımından birbirine benzeyen iki heceden birinin bazen eridiği, düştüğü görülür. Böylece o iki hece bir hece hâline gelir. Meselâ: durur -dur, yorır- yor, pekiyi - peki olmuştur. başlayayım’ın başlayım olması da bu yüzdendir. İşte bu hadiseye, bir hecenin, bir ses topluluğunun düşmesi hadisesine hece düşmesi adını veriyoruz.

47. İki vokalin yan yana gelemesi (hiatus): Bir gramer birliğinde iki vokalin yan yana gelmesi demek olan bu hadise Türkçe’de çok nadir olup aradaki konsonantın erimesi neticesinde ortaya çıkabilir: soğuk - souk gibi.

48. Konsonant ikileşmesi: Bir gramer birliğinde bir konsonantın iki defa söylenmesi hadisesi olan konsonant ikileşmesi de Türkçe’de çok nadirdir. yedi - yeddi, seki - sekkiz, dokuz - dokkuz, ana - anne gibi bazı misallerde görülür.

49 Benzeşme (asimilâsyon): Bir gramer birliğinde bir kelimede bazen yan yana gelen veya biraz aralıklı olarak bir arada bulunan iki sesten birinin diğerine tesir ederek onu kendisine benzettiği, böylece iki sesin birbirine benzeştiği görülür. İşte bu hadiseye benzeşme denir. Başka bir sese tesir eden bir ses onu beş bakımdan kendisine benzetebilir. Bu sebeple beş türlü benzeşme vardır: 1. Seda bakımından benzeşme, 2. teşekkül noktası bakımından benzeşme, 3. temas derecesi bakımından benzeşme, 4. nazal olma bakımından benzeşme, 5. düzlük yuvarlaklık bakımından benzeşme.

Seda bakımından benzeşme bir sesin diğer bir sesi sedalılık sedasızlık bakımından kendisine benzetmesidir. Mesalâ ağaç ve -da gramer birlikleri yan yana gelince sedasız ç sesi sedalı d sesini t yapar. t ise d’nin sedasızıdır. Demek ki ç d’yi seda bakımından kendisine benzetmiştir.

Teşekkül noktası bakımından benzeşme bir sesin diğer bir sesi teşekkül noktası bakımından kendisine benzetmesidir. Meselâ yaz- gibi bir gramer birliği -dı ve -di gibi ayni iki gramer birliğinden ancak -dı’yı yanına alabilir. Çünkü yaz-’daki a vokali, önde teşekkül eden i vokali yerine kendisi gibi arkada teşekkül eden ı vokalini yanına alabilmektedir. Ayni şekilde o ve bir gramer birlikleri tek birlikte yan yana gelince bir’ın vokali o’yu ö yapmak suretiyle teşekkül noktası kendisine benzetmiştir. Türkçe’ye giren yabancı sözlerden anbar, penbe ve çarşamba perşembe deki şenbe’nin n’lerinin m olması da bundandır.

Temas derecesi bakımından benzeşme bir sesin diğer bir sesi kendi temas derecesine çekmesidir. Meselâ ayak ve -a gramer birlikleri yan yana gelince k konsonantı g’ya döner. Burada ayni zamanda bir seda benzeşmesi vardır. Fakat yalnız seda benzeşmesi olsaydı k’nin kendi sedası olan g’ya dönmesi gerekirdi. Hâlbuki burada ayni zamanda bir temas derecesi benzeşmesi vardır. İki taraftaki a vokali aralarındaki k’yı hem seda kendilerine benzetmişler, fakat bununla kalmayarak, hem de kendi temas derecelerine çekmişlerdir.

Nazal olma bakımından benzeşme bir geniz sesinin bir ağız sesini nazal yaparak kendisine benzetmesidir. Meselâ ben ve biñ kelimelerinin sonlarındaki nazal n ve ñ seslerinin baştaki dudak konsonantı b’yi bazen nazal dudak konsonantı olan m’ye çevirdikleri görülür ve böylece men ve miñ kelimeleri ile karşılaşırız. İşte bu bir nazal benzeşmesidir.

Düzlük yuvarlaklık bakımından benzeşme aralıklı olarak bir araya gelen düz ve yuvarlak vokallerden birinin diğerini düzlük veya yuvarlaklık bakımından kendisine benzetmesidir. Meselâ gelüp kelimesinde düz e vokali yuvarlak ü vokalini düzleştirerek gelip kelimesinde görülen i’ye çevirmiştir. Diğer taraftan gözi kelimesindeki yuvarlak ö vokali de düz i vokalini yuvarlaklaştırarak gözü kelimesinde gördüğümüz ü’yü ortaya çıkarmıştır. İşte bu iki hadise düzlük yuvarlaklık benzeşmesidir.

Böylece bir sesin diğer bir sesi bu beş bakımdan kendisine benzetmesi demek olan benzeşme, misallerde görüldüğü ve tarifinden de anlaşılacağı gibi iki kısma ayrılır: Yakın benzeşme, uzak benzeşme. Yakın benzeşme yan yana düşen iki ses arasındaki benzeşmedir. Uzak benzeşme ise aralıklı bir şekilde bu arada bulunan iki sesin birbirine benzemesidir.

50. Aykırılaşma (disimilâsyon): Bazen bir kelimede yan yana gelmiş bulunan ayni cinsten iki sesin birbirinden ayrıldıkları, bir sesin başkalaşarak ikizlikten kaçtığı görülür. Benzeşmenin zıddı olan, bu yüzden benzeşmeme de diyebileceğimiz bu hadise Türkçe’de çok nadir olarak ve Türkçe’ye girmiş bir kaç yabancı kelimede görülür. Mesalâ aslında attar ve muşamba olan kelimeler sonradan Türkçe’de aktar ve muşamba şekline geçmiştir. Bu hadisenin sebebi Türkçe’nin kelime kökünde ikiz sesten kaçınmasıdır. Türkçe’de buradaki, onunki gibi misallerde görülen ki’nin kalın kelimelere uymaması da bir çeşit aykırılaşma gibi görülebilir. Fakat bu ilerde de göreceğimiz gibi ayni sesten kaçma temayülünden değil, yabancı dilden gelme bir dış tesirden doğmuştur. Onun için bu aykırılık bir aykırılaşma sayılmaz. Esasen Türkçe’de bir aykırılaşma temayülü değil, aksine çok kuvvetli bir benzeşme temayülü vardır.

51. Yuvarlaklaşma: Bazı kelimelerde bazı seslerin tesiriyle düz vokallerin yuvarlaklaşması hadisesidir. Gerçekten dudak ve dudak–diş konsonantları bazı kelimelerde düz vokalleri yuvarlaklaştırırlar: bilüp-bilip, bilevüz-bilebiz misallerinde olduğu gibi (bk. g 91).

Yukarıdan beri gördüğümüz bu ses hadiseleri Türkçe’de daha önce ve daha çok konuşma dilinde kendilerini gösterir ve yazı diline çabuk ve fazla aksetmezler. Bunlardan bazıları yazı dilinde de tam mânâsiyle hâkim bulunmakta, bazıları ise esas itibariyle konuşma dilinde görülmekte ve yazı diline geçmemektedir.

İşte bu ses hadiseleri muvacehanesinde birbirleriyle birleşen sesler sesten büyük gramer birliklerini, kökleri, ekleri. kök ve ekleri ile kelimeleri meydana getirirler. Kelimeler taşıdıkları sesler bakımından tam bir serbestlik içinde bulunmazlar. Sesler kelimelerdeki yerlerini gelişigüzel bir şekilde almaz ve kelimeler bünyelerinin her noktasını her sese açık bulundurmazlar. Bu hususta kelimelerde bazı ses nizamları olduğu göze çarpar. Bu nizamlar dilin ses hususiyetlerini teşkil eder. Her dilin birtakım ses hususiyetleri vardır. Bu sebeple bir dile girmiş bulunan yabancı kelimeler o dilin ses hususiyetlerine uymadıkça tam mânâsiyle benimsenmiş sayılmazlar ve çok defa kolaylıkla ayırt edilebilirler. Bir dildeki ses hususiyetlerinin bazıları her devirde, bazıları devir devir kendilerini gösterirler. Ayni şekilde bir kısmının dilde çok kesin olarak hüküm süren sağlam bir durumu, bir kısmının ise başka ses hadiselerine karşı koyamıyacak kadar gevşek ve daha az kesin olan bir kuvveti vardır.

TÜRKÇE KELİMELERDEKİ BAŞLICA SES HUSUSİYETLERİ

Türkçe keimelerin bünyesinde görülen başlıca ses hususiyetleri şunlardır:

1. Uzun vokal bulunmaması

52. Türkçe kelimelerde kendiliğinden uzun vokal yoktur. Yukarıda da gördüğümüz gibi Türkçe’de her vokalin, hecede tek başına olması, başına veya sonuna bir konsonant alması hâlinde normal, normalden biraz uzun veya kısa şekilleri vardır. Fakat normalin altına ve üstüne taşan bu kaymalar kulakla hissedilemeyecek kadar az ve ehemmiyetsizdir. Bu arada yalnız ı vokali hususî bir durum arz eder. ı vokalinin Türkçe’de yalnız normalden kısa şekli vardır. Bu yüzden o diğer vokaller kadar tek başına hece olma kabiliyeti göstermez ve böyle durumlarda yerini kendisine en yakın vokal olan ve normal kısalıkta bulunan i’ye bırakır: ınanmak > inanmak misalinde olduğu gibi. Bu hususta Batı Türkçesinin doğu kolu yani Azeri Türkçesi çok ileri gitmiş ve ı vokali ile başlayan bütün kelimelerin ilk vokalini bugün i yapmıştır: işıh (ışık), ildız (yıldız), ilân (yılan) gibi. ı vokalini kelime başında tek hece olmaktan kurtarmak için bazen de Türkçe’de y proteze baş vurulur: ınanç > yınanç gibi. Bazı Türk şivelerinde, meselâ Tarançi şivesinde ise ı sesi hiç yoktur; onun yerine i kullanılmaktadır. Hülâsa Türkçe’deki vokallerin bir tanesi normalden de kısa olmak üzere, hepsi kısa vokaldir. Türkçe kelimelerde uzun vokale ancak iki sesin birleşmesi, bir sesin düşmesi gibi hâllerde rastlamak mümkündür. Çok nadir olan bu hâllerde birleşen veya düşen ses bir iz bırakmak üzere yanındaki vokali biraz uzatabilir: pekî (< pekiyi), Ahmet â (< Ahmet ağa) misallerinde olduğu gibi. Fakat bu uzatma da geçici olup bir müddet sonra düşmenin ve birleşmenin bütün izleri silinerek vokal yine normal kısa hâline döner: pekiyi > pekî > peki misalinde olduğu gibi. Demek ki Türkçe’de kendiliğinden uzun vokal bulunmaz. Uzun vokal ancak Türkçe’ye girmiş yabancı kelimelerde mevcuttur. Türk ses organları bu yabancı sesleri çıkarmak için hususî bir gayret sarf eder. Böyle bir gayret sarf edilmediği zaman bu uzun vokaller kısa telâffuz edilirler. Halk dilinde uzun vokalli yabancı kelimelerinin çok defa kısa söylenmesinin sebebi de budur. Edebî dilde de bazı yabancı kelimelerin uzun vokallerin kısalmış olduğu görülür. Bunun sebebi o kelimelerin aslını hatırlatmayacak kadar Türkçe’ye yerleşmiş olması, bir dereceye kadar Türkçeleşmiş bulunmasıdır. Hülâsa, demek ki Türkçe’de uzun vokal bulunan her kelime yabancıdır.

2. o, ö vokalleri

53. Türkçe kelimelerde o, ö vokalleri yalnız ilk hecede bulunur, birinci heceden sonraki hecelerde bulunmazlar. Onun içindir ki hususî bir gayret sarf edilmediği zaman konuşma dilinde horoz, doktor gibi yabancı kelimeler ikinci vokalleri u’ya çevrilerek horuz, doktur şeklinde söylenirler. o, ö vokallerinin birinci hece dışında bulunmaması eskiden beri Türkçe’nin her devrinde görülen bir kaidedir. Bu kaide yalnız Kazakça, Kırgızca gibi vokalleri geniş ölçüde yuvarlaklaşan bazı Türk şivelerinde bozulmuştur. Bu şivelerde birinci heceden sonraki heeclerde de o, ö vokalleri bol bol kullanılmaktadır. Bunların dışında o, ö vokalinin yeri Türkçe’de dâima birinci hecede kalmıştır. Hattâ ilk hecesinde o, ö vokali bulunan kelimeler, başka kelimelerle birleşip birleşik kelime teşkil ettikleri zaman, birinci heceden sonraki hecelere düşer düşmez bu vokallerini değiştirmişlerdir. Eski Türkçedeki et ve öz’den meydana gelen etüz «vücut» ve Eski Anadolu Türkçesindeki şol ve oq kelimelerinden meydana gelen şoluq «şu, o, işte» kelimelerinde olduğu gibi. Yalnız -yor eki bu kaidede bir istisna olarak kalmaktadır. Zira, ileride de göreceğimiz gibi, -yor ekinin aslı yorır kelimesidir; bu kelime haploloji ile tek heceye inip ekleşmiş ve -yor şekline geçmiştir; fakat bu ek kökün izini taşımağa devam etmekte, o vokalini değiştirmemektedir; bu yüzden bu ekin bulunduğu kelimelerde, birinci heceden sonra o vokali ile karşılaşılır. Bazı ağızlarda bu o vokali de umumî kaideye uyarak bugün değişmiş ve yerini u, ü, ı, i seslerinden birine bırakmış durumdadır. Fakat edebî dilde böyle bir değişiklik görülmemekte ve -yor eki istisna teşkil eden durumunu muhafazaya devam etmektedir. Bu muhafaza ise onu başka şekillerle karışmaktan alıkoymak bakımından hayırlı olmaktadır. İşte bu istisnalar dışında Türkçe’de ilk heceden sonraki hecelerinde o, ö vokali taşıyan her kelime yabancıdır.

1   2   3   4   5   6   7   8   9   10   ...   42

Similar:

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconDil insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabii bir vasıta; kendi kanunları içerisinde yaşayan ve gelişen canlı bir varlık; milleti birleştiren, koruyan ve onun

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconDil insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabii bir vasıta; kendi kanunları içerisinde yaşayan ve gelişen canlı bir varlık; milleti birleştiren, koruyan ve onun

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconDİL: İnsanlar arasında anlaşmayı sağlayan doğal bir vasıta, kendine has kuralları olan ve bu kurallar çerçevesinde gelişen ve değişen canlı bir varlık, temeli bilinmeyen zamanlarda atılmış gizli anlaşmalar sistemidir. Dil iki şekilde kullanılır a. Konuşma Dili

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık icon1- "İnsanlar arasında iletişimi sağlayan, bilinmeyen zamanlarda ortaya çıkmış bir işaretler sistemi, kendine özgü yasaları olan ve bu yasalar çerçevesinde gelişen, seslerden çok yönlü sosyal bir kurumdur." Yukarıdaki tanım aşağıdakilerden hangisi için yapılmıştır?

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconİnsanlar arasında iletişimi sağlayan en önemli araç dildir. Dil ise sözcüklerden oluşur. Sözcük,anlamı olan cümle kurmaya yarayan ses değerine sahip birimdir

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconFabl insanlar arasında geçmekte olan ibret verici olayların, hayvanlar arasında geçen olaylar haline dönüştürülerek anlatılmasıdır. Fabl, hem didaktik, hem de

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconCanlı hücrelerde, DNA ve karşılığı olan RNA molekülündeki nükleotid dizilişi ile sentezlenecek protein arasındaki bağı sağlayan kurallar topluluğudur

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık icon”Bir insan öldüğünde amel defteri kapanır. Ancak sadaka-i cariyesi veya ilmi bir eseri ya da kendisine dua eden hayırlı bir evladı olan kimsenin amel defteri kapanmaz.”

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconHİSSE SENEDİ İHRAÇ PRİMLERİNİN M. S. U. G. T., T. T. K., S. P. K. VE VERGİ KANUNLARI ÇERÇEVESİNDE İNCELENMESİ VE MUHASEBELEŞTİRİLMESİ

1. Dil, insanlar arasında anlaşmayı sağlayan tabiî bir vasıta, kendisine mahsus kanunları olan ve ancak bu kanunlar çerçevesinde gelişen canlı bir varlık iconGünlük yaşantımızda çevremizde canlı ya da cansız bir çok varlık ile işaret ve sembol görmekteyiz

Sitenizde bu düğmeye yerleştirin:
Belgeleme


The database is protected by copyright ©okulsel.net 2012
mesaj göndermek
Belgeleme
Main page